Bộ Tài chính vừa đưa ra đề xuất sửa đổi Luật Đấu thầu trong Chương trình lập pháp năm 2026, tập trung vào việc tháo gỡ các vướng mắc kéo dài trong khâu lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư – một trong những nút thắt khiến nhiều dự án bị chậm tiến độ thời gian qua.

Theo Cục Quản lý đấu thầu, quá trình thực hiện Luật Đấu thầu hiện hành đã bộc lộ không ít bất cập. Hai vấn đề lớn nhất được chỉ ra là:

Thiếu nguyên tắc rõ ràng. Luật hiện hành mới chỉ nêu ra các nguyên tắc như cạnh tranh, công bằng, minh bạch, hiệu quả kinh tế và trách nhiệm giải trình, nhưng chưa giải thích rõ nội hàm hay phạm vi áp dụng của từng nguyên tắc. Hệ quả là các cơ quan thanh tra, kiểm tra, kiểm toán có thể đánh giá khác nhau với cùng một hành vi, khiến người làm công tác đấu thầu dễ rơi vào tâm lý e dè, sợ sai.

Hình thức chỉ định thầu quá cứng nhắc. Luật quy định chi tiết các trường hợp được chỉ định thầu, nhưng thực tế phát sinh liên tục những gói thầu mới mang tính đặc thù hoặc cấp bách – nhất là trong lĩnh vực chuyển đổi số, khoa học công nghệ, hạ tầng trọng điểm – mà luật chưa dự liệu hết. Điều này buộc Quốc hội, Chính phủ nhiều lần phải ban hành cơ chế đặc thù riêng cho từng dự án, thay vì có một khung pháp lý đủ linh hoạt ngay từ đầu.

Bên cạnh đó, một số hình thức đấu thầu đang bị trùng lặp về bản chất. Ví dụ, mua sắm trực tiếp và lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt đều là chọn một nhà thầu duy nhất mà không qua cạnh tranh; còn chào hàng cạnh tranh và đấu thầu hạn chế lại cùng chung bản chất là cạnh tranh giữa các nhà thầu. Trong khi đó, hình thức chào giá trực tuyến – vốn đã được áp dụng rất phổ biến trên thực tế, với hơn 163.000 gói thầu và tổng giá trị trên 185.000 tỷ đồng chỉ tính từ đầu năm 2024 – lại chưa hề có chỗ đứng chính thức trong luật.

Để giải quyết các bất cập trên, dự thảo Luật Đấu thầu sửa đổi đưa ra một số thay đổi trọng tâm:

Thu gọn phạm vi điều chỉnh. Với những nội dung đã có quy định đầy đủ theo pháp luật chuyên ngành (xây dựng, đất đai, thanh tra…), Luật Đấu thầu sẽ chỉ nêu nguyên tắc hoặc dẫn chiếu, tránh chồng chéo. Luật cũng được đề xuất áp dụng cho dự án có sử dụng đất theo pháp luật đất đai và các dự án mà luật chuyên ngành yêu cầu phải đấu thầu; nếu ngành có quy định riêng về chọn nhà đầu tư thì ưu tiên áp dụng quy định của ngành đó.

Gộp bớt các hình thức trùng lặp. Đấu thầu hạn chế và chào hàng cạnh tranh sẽ được tích hợp vào đấu thầu rộng rãi; mua sắm trực tiếp và lựa chọn nhà thầu trường hợp đặc biệt sẽ gộp vào chỉ định thầu.

Bổ sung hai hình thức mới:

• Đàm phán cạnh tranh – áp dụng khi chủ đầu tư chưa xác định được đầy đủ yêu cầu kỹ thuật hay giá gói thầu, cho phép thương thảo với từ hai nhà thầu trở lên trước khi ký hợp đồng.
• Chào giá trực tuyến – chính thức luật hóa hình thức đã vận hành ổn định theo Nghị định 214/2025/NĐ-CP, tạo cơ sở pháp lý lâu dài.

Giữ ổn định những gì đang vận hành tốt. Các hình thức đàm phán giá (y tế), đặt hàng (khoa học công nghệ, đường sắt, giáo dục), tự thực hiện và cộng đồng tham gia thực hiện vẫn được duy trì. Với lựa chọn nhà đầu tư, 4 hình thức hiện có – đấu thầu rộng rãi, đấu thầu hạn chế, chỉ định nhà đầu tư, lựa chọn trong trường hợp đặc biệt – cũng được giữ nguyên vì chưa phát sinh vướng mắc lớn.

Nhìn chung, hướng sửa đổi lần này không phải là siết chặt thêm quy trình, mà là đơn giản hóa và tăng tính linh hoạt: giảm số lượng hình thức đấu thầu trùng lặp, trao thêm quyền chủ động cho chủ đầu tư phù hợp với chủ trương chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, đồng thời cập nhật những cách làm đã chứng minh hiệu quả trong thực tế vào khung pháp lý chính thức. Nếu được thông qua, đây được kỳ vọng sẽ giúp rút ngắn thời gian lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư và đẩy nhanh tiến độ triển khai dự án nói chung.